مسجد جامع طزرجان و فهرج

مسجد جامع طزرجان از لحاظ معماری از دیگر مسجدهای استان متمایز است و به لحاظ موقعیت کوهستانی منطقه، در ساختمان مسجد جامع طزرجان، از تیر و ستون‌های چوبین و سقف تخته پوش استفاده شده است. مسجد جامع طزرجان تاریخی در روستای طزرجان در 24 کیلومتری جنوب شهر تفت قرار دارد.

مسجد جامع فهرج در روستای فهرج در 22 کیلومتری جنوب شرقی یزد واقع شده است. مصالح عمده بنای مسجد جامع فهرج از خشت و گل است و تاریخ بنای مسجد جامع فهرج به صدر اسلام باز می‌گردد. ستون‌های مسجد جامع فهرج، قطور و پوشش طاق آن از نوع گهواره‌ای است. فقط مناره مسجد جامع فهرج که آن نیز از گل ساخته شده به دوره‌های بعدی مربوط است.

مسجد جامع فهرج در تاریخ معماری اسلامی ایران از اهمیت بسیار بالایی برخوردار است و با «مسجد تاریخانه دامغان» قابل مقایسه است. با توجه به حفظ هویت و اصالت مسجد جامع فهرج طی چهارده قرن، بدون شک از مواریث کم‌نظیر فرهنگ و تمدن اسلامی است. 

مسجد شاه ولی

مسجد شاه ولی بزرگ که گرمخانه و قسمت تابستانی دارد، در میدان شاه‌ولی تفت واقع شده است. آثار جالب توجه و تاریخی مسجد شاه ولی عبارتند از: سنگ مرمر محراب به اندازه 64×125 سانتی‌متر که نقش قندیل و کنده‌کاری‌های گل و بته و «اقم‌الصلوة...» در حاشیه آن و «لا‌اله‌الاالله» به خط نسخ خوش در پیشانی آن نقر شده است؛ درِ ورودی چوبی مشبک بسیار ظریفی که لفظ «محمد» چندبار در حلقه‌هایی با نهایت استادی بر آن کنده‌کاری شده و در اطراف این در، کتیبه‌ای از کاشی معرق به خط نسخ نصب است که روی آن نام دوازده امام نوشته شده است. بالای سر محراب، یک شبکه گچ‌بری بسیار خوب و خوش طرح برای نورگیری قرار دارد و در حاشیه آن تاریخ 1339 هجری دیده می‌شود. 

مسجد آمنه گل و ابرقو

مسجد آمنه گل در شهر ندوشن شهرستان صدوق قرار گرفته و منحصر به یک اتاق کوچک است. از دیدنی‌های مسجد آمنه گل یک قطعه سنگ ظریف خاکستری رنگ مربع به اندازه 40×40 سانتی‌متر است که در محراب مسجد آمنه گل نصب شده و در وسط آن عبارت «بسم‌الله الرحمن الرحیم اقم الصلوة و محمودا» به شکل گلی به خط نسخ خوش نقر شده است. 

مسجد ابرقو که آثار دوره مغول است، در حدفاصل شهر قدیم و جدید ابرکوه قرار دارد. در پایان سلطنت سلطان ابوسعید ظاهراً مرمت و بازسازی مفصلی در مسجد ابرقو به‌عمل آمده از جمله، محراب بسیار عالی و گچبری شده آن در ایوان شرقی است که به تاریخ 738 هجری تعمیر شد.

مسجد جامع اردکان و فیروزآباد

مسجد جامع اردکان در بازار شهر اردکان و در محله‌ای قدیمی واقع شده و مربوط به قرن دهم هجری است. مسجد جامع اردکان از حیث کاشیکاری و گچبری و تزئینات فاقد ویژگی است و فقط درِ بزرگ ورودی مسجد جامع اردکان چوبکاری است. روی پیشانی سمت چپ در، هشت قطعه فلزی «الله محمد» به خط کوفی کنده‌کاری شده است.

مسجد فیروزآباد در مرکز روستای فیروزآباد، با فاصله اندکی در شمال شهر میبد واقع شده است و گنبد آجری خوش طرحی دارد. بالای سردر بزرگ ورودی، کتیبه‌ای چوبی به خط نسخ وجود دارد. در ستون سمت چپ همین مدخل یک لوحه کاشی به اندازه 25×30 سانتی‌متر موجود است که منظومه‌ای است در رثای قاسم شهید. در بالای محراب ایوان تابستانی مسجد فیروزآباد نیز کتیبه‌ای وجود دارد با کاشی معرق و منفرد از محراب که به خط نسخ است و متضمن آیه‌ای قرآنی است. در زیر همین کتیبه، یک قطعه کاشی‌کاری معرق با نقش گل و بوته قرار دارد که به قرن نهم هجری مربوط است. دو شمسه از کاشی معرق هم در دو طرف محراب ساخته‌اند. مسجد فیروزآباد تعداد کثیری قرآن‌های قدیمی و کتاب‌های تفسیر و مباحث دیگر دینی دارد که در انباری مسجد فیروزآباد نگهداری می‌شود. 

مسجد جامع بهاباد و عقدا

بهاباد از شمال و شرق به دشت لوت و رفسنجان و از جنوب و غرب به بافق و قسمتی از بخش خرانق منتهی می‌شود. مسجد جامع شهر بهاباد، طرحی جالب توجه دارد که سازگار و هماهنگ با توپوگرافی محل در دو طبقه ساخته شده است. مسجد جامع بهاباد در زمان کریم خان زند تعمیر شده است.

مسجد عقدا که دارای گرمخانه و ایوان تابستانی است، در شهر عقدا شهرستان اردکان قرار دارد. قسمت تابستانی مسجد عقدا اخیراً ساخته شده است. بالای سر محراب بر دیواری گچی، یک کاشی ستاره‌ای شکل از نوع کاشی‌های قرن هشتم، با نقوش گل در وسط و اشعاری در اطراف آن دیده می‌شود. بر سردر مدخل اصلی مسجد عقدا، این بیت به خط کوفی گچبری شده است:

غرض نقشی است کز ما باز ماند                                          که هستی را نمی‌بینم بقایی

مسجد بندرآباد

بُندرآباد در 10 کیلومتری شمال غربی اشکذر واقع شده و از مناطق قدیمی استان یزد است. یکی از آثار تاریخی مهم روستای بندرآباد ، مسجد جامع آن است.

ساختمان مسجد بندرآباد شباهت زیادی به سایر مسجدهای قرن هشتم دارد؛ صحن مسجد بندرآباد به شکل مربع و به ابعاد 11×11 متر است که در مشرق و مغرب آن دو ایوان سرتاسری به عرض 9 متر ساخته شده است و انتهای ایوان‌ها از دو طرف به گنبدخانه مسجد راه دارد. در جنوب صحن، صفه‌ای به عرض 9 متر و عقب آن گنبدی به قطر دهانه 9 متر که در دیوار جنوبی آن محراب قرار گرفته است، وجود دارد.پوشش خارجی گنبد از آجر ساده ساخته شده است. قسمت شمالی مسجد بندرآباد را شبستان سرپوشیده‌ای فرا گرفته است. محراب مسجد دارای مقرنس‌کاری گچی است که زیر آن‌ها با شمسه‌های کاشی معرق لاجوردی زینت یافته و ازاره آن از کاشی‌های فیروزه‌ای شش ضلعی پوشیده شده است.

در کنار محراب، منبر سیزده پله بزرگی قرار دارد که اطراف آن را با کاشی‌های فیروزه‌ای و لاجوردی معرق و گره‌سازی زینت داده‌اند. بر بدنه دو طرف منبر، دو شمسه معرق لاجوردی است که با کاشی سفید به خط بنایی جمله «لااله‌الاالله محمد رسول الله» را دوبار بر هر شمسه نوشته‌اند.

مسجد اهرستان

در کتاب‌های تاریخ یزد، از مسجد اهرستان که در بلوار شهید صدوقی محله اهرستان (ارسون) یزد واقع شده، به نام مسجد معین‌الدین یاد شده و از آثار قرن هشتم هجری است. مسجد اهرستان دارای گنبدی بلند و صحن و ایوانی عاری از هرگونه آرایش و کاشی‌کاری است. مسجد اهرستان توسط مولانا معین‌الدین جلال حافظ، نویسنده «تاریخ معینی مظفری» و معلم شاه شجاع ساخته شده و آرامگاه وی نیز در جنب مسجد اهرستان قرار دارد. مسجد فوق در سال 1081 هجری به همت میرزا محمد کاظم دادایی تعمیر شده است.

مسجد ملا اسمعیل

مسجد بزرگ ملا اسمعیل که منسوب به ملااسمعیل است، در جنوب میدان خان در خیابان قیام یزد قرار دارد و به دستور آخوند ملا‌اسمعیل عقدایی ساخته شده است. آخوند ملااسمعیل از علمای یزد و از فقهای مشهور قرن سیزدهم هجری بود. وی در سال1222ھ.ق زوایای کریاس طنبی‌های دو طرف گنبد و شبستان را تمام کرد و پس از وفاتش، میرزا سلیمان طباطبایی در اتمام مسجد اهتمام ورزید.

پهنای دهنه ایوان مسجد ملا اسمعیل 75/15 متر است. این مسجد به مناسبت ایوان وسیع و شبستان غربی‌اش که 32 ستون دارد، از همان زمان احداث مشهور شد. سنگ‌لوحه‌های متعددی با خط نستعلیق و نسخ در اطراف سردر وجود دارد. کتیبه دور گنبد به خط علی‌محمد کاوه، خطاط معاصر است که به رنگ آبی بر زمینه سفید از گچ نگاشته شده است. در حال حاضر از مسجد ملا اسمعیل برای برگزاری نماز جمعه استفاده می شود.

مسجد میر چخماق (امیر چخماق)

مسجد میر چخماق که در کتاب‌های تاریخ یزد به نام مسجد جامع نو نیز خوانده شده است، در دوره تیموریان به همت امیرجلال‌الدین چخماق شامی (حاکم یزد و از امراء و سرداران تیموری و مقرب درگاه شاهرخ) و زن او ستی (بی‌بی) فاطمه خاتون احداث شده است. مسجد میر چخماق که در سال 841 ھ.ق به پایان رسید از حیث زیبایی، وسعت، اهمیت و اعتبار بعد از مسجد جامع شهر قرار دارد.

در توصیف مسجد میر چخماق باید گفت که در کریاس (درگاه) مسجد میر چخماق که درِ آن به میدان میرچخماق باز ‌می‌شود، سنگی نصب گردیده که بر آن متن وقفنامه‌ای به خط نسخ نقر شده است. دو طرف راهروی شمالی که از کریاس به صحن مسجد میر چخماق وارد می‌شود، شبکه‌هایی ظریف از کاشی‌های معرق و جرزهای مسجد میر چخماق آجرکاری است. گنبد مسجد میر چخماق که خمیده و ترکدار است با کاشی سبز رنگ کاشی‌کاری شده است. دور خارجی گنبد و بر کمربند مسجد میر چخماق عبارت «السلطان ضل‌الله» به خط کوفی بنایی تکرار شده است.

محراب صفه اصلی مسجد میر چخماق از کاشی معرق است با طاقنمای مقرنس‌کاری که در وسط آن سنگ مرمر بسیار خوش تراشی به اندازه 38/3×15/1 متر نصب شده است. در وسط مقرنس‌کاری، یک گل مربع به اندازه 95×54 سانتی‌متر نصب است و در غرفه دست چپ ایوان نیز، یک سنگ مرمر به اندازه 30×28 سانتی‌متر نصب شده است. سردر شرقی مسجد میر چخماق دارای کتیبه‌ای از کاشی معرق به خط ثلث محمدالحکیم است.

مسجد میرچخماق در تقاطع خیابان امام خمینی و سلمان فارسی، در جنوب مجموعه تاریخی میرچخماق قرار دارد.

مسجد جامع کبیر

درخشان‌ترین بنای شهر یزد، مسجد جامع کبیر یزد است. بنایی قدیمی و بسیار فاخر که مجموعه‌ای است از درخشندگی کاشی‌ها، بلندی منارها، زیبایی گچکاری، گشادی صحن، خوابیدگی گنبد و بالاخره شبستان زمستانی وسیع آن، که هر یک عنصر و عاملی از بزرگی، زیبایی و هنرمندی مسجد جامع کبیر، یادگار ارجمند و هزار ساله یزد است. ایوان بزرگ، غرفه‌ها، گوشواره‌ها، بزوارها، رواق‌ها و طنبی‌های مسجد جامع کبیر، همه در حد کمال زیبایی است و معماری باشکوه پارتی را با همه‌ جلال و احتشام و زیبایی و ریزه‌کاری به یاد می‌آورد. قوس‌های جناغی خوش‌طرح مسجد جامع کبیر که تناسب چهار و سه دارد، در عین زیبایی و ظرافت و تغزل، باریک‌بینی و ژرف‌نگری معمار ایرانی را در طراحی، اجرا و استواری بنا نشان می‌دهد. تکیه بلند و سردر آسمان مسجد جامع کبیر با اینکه ساختی بسیار کشیده دارد، بر شانه‌ای نازک، استوار ایستاده و فشار عمودی مناره‌های آسمانی را بر روی جرزهای باربر، نغز و لطیف کرده است. روشنایی گنبد با وضع تاقچه‌های گچ‌اندود در برابر روزنه‌های مشبک به نحوی شاعرانه و ملایم تأمین شده است.

مسجد کبیر یزد در دوره ایلخانی در کنار بقایای مسجدی از دوره سلجوقی بنا شده است و از قدیمی‌ترین آثار ارزشمند یزد محسوب می‌شود.

در کنار مسجد جامع کبیر ، کتابخانه‌ای به نام وزیری احداث شده که گنجینه‌ای نفیس از قرآن‌ها و کتاب‌های خطی است. مسجد جامع کبیر تا پیش از انقلاب اسلامی محل برگزاری نماز جمعه بود، اما پس از پیروزی انقلاب، به لحاظ محدودیت فضا، انجام مراسم نماز جمعه به مسجد مرحوم آخوند ملااسماعیل منتقل شده است. مسجد جامع کبیر یزد در خیابان امام خمینی، خیابان مسجد جامع واقع شده است. 

مساجد قدیمی

در استان یزد مسجدهای قدیمی متعددی وجود دارند که هر یک از آن‌ها از نظر تاریخی، هنری، و معماری حائز اهمیت می‌باشند. این مسجدها، شامل مساجد محله‌ای و مسجدهای جامع هستند. مسجدهای محله‌ای معمولاً فاقد تزئینات شاخص هستند، ولی از نظر طراحی، جنبه‌های قابل توجهی دارند. شیوه ساختمانی آن‌ها معمولاً به صورت طاق و تویزه است و برخی از آن‌ها دارای گنبدخانه، صحن، گرمخانه و شبستان زمستانی می‌باشند. از نمونه‌های خوب مساجد محله‌ای می‌توان به مساجد بازارچه فهادان، بازارچه محله تل، کوشک نو، پشت باغ، ساباط، ریگ، بیاق‌خان، تبریزیان، زاویه، خرمشاه و ... اشاره کرد.

مسجدهای جامع یزد برخلاف مساجد محله‌ها دارای تزئینات خاص، معماری ویژه، وسعت زیاد و قسمت‌های متعدد هستند. مسجدهای جامع یزد، جامع بافق، مسجد امام (شاه‌ولی) تفت، جامع ندوشن، جامع میبد، جامع اردکان، بندرآباد، خرانق، بیداخوید و طزرجان از آن جمله هستند.